ДЭЛХИЙН ХАМГИЙН ТОМ ТЕКТОНИК ХАВТАНГИЙН ШИЛЖИЛТ ЯВАГДАЖ БАЙНА

ТҮГШҮҮРТ МЭДЭЭ: ДЭЛХИЙН ХАМГИЙН ТОМ ТЕКТОНИК ХАВТАН ШИЛЖИЖ БАЙНА.

Хэдэн мянган километр үргэлжилсэн тектоник хавтанд хуримтлагдсан даралтыг гэнэт суллахад юу болох вэ? Энэ бол газар хөдлөлт, цунами, галт уул дэлбэрэхээс ч аюултай зүйл. Бүхэл бүтэн бүс нутгийг ч өөрчлөх боломжтой. Номхон далайн энэхүү галын цагираг, түүний хөдөлгөөн бидний ирээдүйг ч тодорхойлж чадна. Далайн доорх аварга биетүүд. Далайн дор асар том машин нуугдаж байдаг бөгөөд ховорхон харагддаг, мөн хэзээ ч зогсдоггүй. Дэлхийн царцдасын асар том хэлтэрхий болох тектоник хавтангууд нь хоорондоо нягт холбоотой. Арай уян хатан халуун давхаргууд тэдэнд хөдлөх боломж өгдөг. Эдгээр нь дэлхийн геологийн чимээгүй хөдөлгүүрүүд бөгөөд газар хөдлөлт гэх мэтийг өдөөдөг. Бүх тектоник хавтангийн дундаас нэг нь бусдыгаа давамгайлж байдаг. Номхон далайн хавтан нь манай гарагийн хамгийн том тектоник хавтан юм. Энэ нь ойролцоогоор 103 сая хавтгай дөрвөлжин метр талбайг хамардаг бөгөөд энэ нь дэлхийн гадаргуугийн бараг гуравны нэгийг эзэлдэг гэсэн үг юм. Харьцуулбал, энэ нь Америк тивийн нийт талбайгаас ч том бөгөөд Өмнөд Америкийн баруун эргээс Япон, Аляска, Шинэ Зеланд хүртэл үргэлжилдэг. Түүний хил хязгаар асар өргөн, нарийн түвэгтэй.

Зүүн талаараа энэ нь Жуандан галт уултай мөргөлдөхөд Мексик, Чили, Перу, АНУ-ын баруун эрэгт бүртгэгдсэн хамгийн хор хөнөөлтэй газар хөдлөлтийг үүсгэдэг. Баруун талаараа энэ нь Ази тивийн дор орших Филиппиний хавтанг үүсгэн улмаар Филиппин, Индонез зэрэг бүс нутгуудыг бий болгодог бөгөөд тэндхийхэн галт уулын байнгын аюул, цунами-тай тэмцэх болдог. Өмнөд хэсэгтээ Энэтхэг-Австралийн хавтан, хойд хэсэгтээ Хойд Америк болон Арктикийн хавтантай нийлдэг. Энэхүү хил нь дэлхийн хамгийн аюултай газар хөдлөлт ба галт уулын нум болох Номхон далайн галт цагирагийн зүрх болдог. Номхон далайд дэлхий дээрх бүх идэвхтэй галт уулын 75 гаруй хувь, хамгийн хүчтэй газар хөдлөлтийн 90 орчим хувь нь ногддог. Энэ нь тохиолдлын хэрэг биш юм. Нэг хавтан бусад хавтангуудтай нийлэхдээ аварга том тогоо үүсгэдэг. Далайн нэг хавтан нөгөөгийнхөө доор гулсах үед хэдэн арван жил юмуу бүр зууны турш хүч хуримтлагдаж, энэ хүч нь газар хөдлөлт хэлбэрээр илэрдэг. Ингээд дуусдаггүй. Номхон далай одоогоор жилд 7-10 см хурдтай хөдөлж байна. Өнгөц харахад тийм ч их тоо биш боловч 1000 километр өргөн, байнга хөдөлдөг хатуу чулуулгийн массын тухай ярьж байгаа болохоор цар хүрээ нь сүрдмээр юм. Энэ хөдөлгөөн сая сая жилийн турш идэвхтэй үргэлжилж, бидний мэдэх гарагийг хэлбэржүүлсэн. Энэ нь Өмнөд Америк болох Андын нурууг далайгаас дээш өргөж, баруун Америкийн эргийг бүрдүүлж, Хавайн арлуудыг бүхэлд нь тэлжээ. Хөдөлгөөний сантиметр бүр нь энерги хуримтлагдаж байгааг илэрхийлдэг. Тэрхүү энерги эцэстээ сүйрэлд хүргэдэг. 8 баллын хүчтэй газар хөдлөлтийн хүч нь далайгаар нэг тархаж, тивийг ч өөрчилж чадахуйц юм. Номхон далай бол зүгээр нэг далай биш. Энэ нь дэлхий амьд гэдгийг, аварга том биет манай хотууд болон эрэг орчмоор хэзээ ч зогсолтгүй хөдөлж байдгийг сануулдаг. Энэхүү байнга хуримтлагдсаар буй энерги нэгэн цагт чөлөөлөгдвөл юу болох вэ? Чухамхүү эл нууц нь Номхон далайн хавтанг манай гарагийн геологийн ирээдүйн гол тоглогч болгож байгаа юм.

Галын цагираг ба түүний харагдахуйц үр дагавар. Хэрэв Номхон далайн хавтан нь геологийн чимээгүй хөдөлгүүр бол Номхон далайн галын цагираг нь хуримтлагдсан энергийн хүчний цонх юм. Номхон далайд одоо хүртэл айдас төрүүлсээр байгаа энэхүү асар том нуман дээр идэвхтэй галт уулс, газар хөдлөлтийн хагарал, далайн түрлэг төвлөрдөг. Товчхондоо, энэ бол дэлхий дээрх сая сая тонн хөдөлж буй чулуулгийн хуримтлуулсан асар их энерги ялгаруулагч газар юм.

Номхон далайн галын цагираг сүүлийн үед өөрийн хүчийг нэг бус удаа сануулсан. Япон, Чили, Индонез, Мексик, Филиппин, Аляска, Папауа Шинэ Гвиней, Шинэ Зеланд гээд урт жагсаалт гарна. Түүх үргэлж ижил төстэй талуудтай байдаг. Дэлхийн царцдас гэнэт хөдөлснөөр хэдхэн секундын дотор зогсоошгүй эмх замбараагүй байдал үүсдэг. Номхон далайн хавтан хөршүүд рүүгээ гулссанаар эдгээр гамшгийн ихэнхийг үүсгэдэг. Хамгийн сүүлийн жишээнүүдийн нэг нь 2011 онд Японд болсон 9 баллын хүчтэй газар хөдлөлт юм. Номхон далайн хавтан Агнуурын тэнгисийн хавтан руу гулсахад тектоникийн хагарал нь хагас нээлттэй тогооны /сундукци/ бүстэй давхацсанаас болж үүссэн. Ингэж үүссэн гамшиг аймшигтай үр дагавартай байсан. 15000 гаруй хүн нас барж, бүхэл бүтэн хотууд газрын хөрснөөс арчигдаж, 10 метрээс дээш өндөртэй цунами дэлхийн гүнд тархсан. Энэхүү гамшиг нь зөвхөн сүйрэлд хүргээд зогсохгүй цөмийн цахилгаан станцын ослыг өдөөсөн юм. Бүх юм минутын дотор болж өнгөрснийг санах хэрэгтэй. Номхон далайн хавтангийн хөдөлгөөн бүр, түүнээс ялгарч буй энерги нь бүхэл бүтэн улс орнуудын нийгэм, эдийн засгийн байдлыг өөрчлөх боломжтой. Энэ их энерги хэрхэн бий болдог вэ? Хариулт нь сундукци гэж нэрлэдэг олон тогооны хагас нээлттэй уулзвар юм. Номхон далайн хавтан гэх мэт тектоник хавтан өөр хавтан доор гулсаж орох үйл явц жигд явагддаггүй. Энэ нь хэдэн арван жил юмуу зууны турш үргэлжилж, улмаар даралт нэмэгдсээр эцэстээ дэлбэрдэг. Энэ нь шахсан пүрш шиг юм. Энэхүү хагарал нь мянган атомын бөмбөгтэй тэнцэхүйц энерги ялгаруулж, дэлхийн гадаргууг доргиож, аварга том газар хөдлөлт үүсгэдэг. Хэрэв далайн ёроол хөдөлвөл энэ хөдөлгөөн асар их цунами үүсгэдэг. Японд 2011 онд болсон цунамийн учруулсан хохирол 200 тэрбум доллараас давсан бол 2010 оны Чилийнх 30 тэрбум гаруй доллар болжээ. 2004 оны Суматрын эмгэнэлт явдал манай эриний түүхэн дэх хамгийн их аюул учруулсан сүйрэл байсан.

Галын цагиргийн тухай яриа бол бидэнд түүний хүчийг байнга сануулдаг идэвхтэй амьд хүчний тухай яриа юм. Хамгийн түгшүүртэй ойлголтуудын нэг бол газар хөдлөлтийн хагарал. Номхон далайн Галын цагираг доторх олон зууны турш томоохон газар хөдлөлт болоогүй, асар их энерги хуримтлагдсан газрууд бол асар их гамшгийн хүч агуулж байгаа гэсэн үг юм. Эдгээр хагарал нь үндсэндээ геологийн цаг бөгөөд дараагийн хагарлын хугацааг чимээгүйхэн тоолж байдаг гэсэн үг. Чили, Мексик, Аляск, Японы эрэг дагууд цаг маш удаан хугацаанд чимээгүй байгаа нь судлаачдыг түгшээж байна.

Учир нь хагарал үүсэхгүй удах тусам газар хөдлөлтийн хүч төдийчинээ их байх болно. Хамгийн аюултай зүйл бол 9.0 магнитудын хүчтэй мега газар хөдлөлт бөгөөд бүхэл бүтэн тивийг өөрчлөх чадвартай юм. Номхон далайн хавтан нь маш өргөн уудам тул ялгарах энерги нь нэг хэсэг газарт бус бүр хэдэн зуу, хэдэн мянган километрийн дагуух хагарлыг хамаардаг. Ийм хэмжээний хагарал нь зөвхөн асар том газар хөдлөлтийг үүсгээд зогсохгүй асар хэмжээний ус ялгаруулж, хэдхэн цагийн дотор нэг тивээс нөгөө тив рүү шилжиж чадах цунами үүсгэж болзошгүй юм. Орчин үед бүртгэгдсэн хамгийн хүчтэй газар хөдлөлт болох 1960 оны Чилийн газар хөдлөлт нь Номхон далайн нөгөө талд байрлах Япон, Филиппинийг дайрсан цунамийг өдөөсөн юм. Далайн томоохон үйл явдал зөвхөн нэг бүс нутгаар хязгаарлагдахгүй, энэ нь далайнуудыг хамарсан аюул болж хувирдаг. 2026/1/4. Орчуулсан профессор Гүррагчаагийн Лхагваа